توسط : در حالی که جهان با سرعتی سرسامآور به سمت «عصر هوش مصنوعی» حرکت میکند، اکوسیستم فناوری ایران نیز در نقطهای سرنوشتساز قرار گرفته است. پس از ماهها گمانهزنی و نشستهای تخصصی، سرانجام سازمان ملی هوش مصنوعی با همکاری مرکز ملی فضای مجازی، نسخه نهایی «سند راهبردی توسعه هوش مصنوعی» را ابلاغ کرد. این سند که به عنوان قانون اساسی فعالیتهای AI در کشور شناخته میشود، تکلیف بسیاری از ابهامات حقوقی، از مالکیت دادهها تا نحوه دسترسی به سختافزارهای پردازشی را روشن کرده است. رسانه آلفاتک در این گزارش تحلیلی، ابعاد فنی و اقتصادی این سند و تأثیر آن بر آینده استارتاپهای ایرانی را بررسی میکند.
فهرست مطالب
- تغییر پارادایم: از «کاربر» به «توسعهدهنده»
- بحران سختافزار و وعده «ابر پردازشی ملی»
- چهارچوبهای قانونی: حریم خصوصی و دیپفیک
- جدول تسهیلات جدید برای شرکتهای هوش مصنوعی
- چالش دسترسی به دادههای باز (Open Data)
- تاثیر بر بازار کار: کدام مشاغل در خطرند؟
- سوالات متداول
- سخن پایانی
تغییر پارادایم: از «کاربر» به «توسعهدهنده»
تا پیش از سال ۱۴۰۳، رویکرد غالب در ایران استفاده از ابزارهای آماده خارجی (مانند ChatGPT) بود. اما سند جدید با هدفگذاری بلندپروازانه، به دنبال تبدیل ایران به یکی از ۱۰ کشور برتر منطقه در حوزه تولید مدلهای زبانی بومی (LLM) است. طبق این سند، اولویت تخصیص بودجههای دولتی و سرمایهگذاریهای صندوق نوآوری و شکوفایی، از پلتفرمهای خدماتی (مانند تاکسی آنلاین) به سمت شرکتهای DeepTech که روی الگوریتمهای هوش مصنوعی کار میکنند، تغییر جهت داده است.
بحران سختافزار و وعده «ابر پردازشی ملی»
بزرگترین مانع توسعه AI در ایران، قیمت نجومی پردازندههای گرافیکی (GPU) و تحریمهای بینالمللی شرکت انویدیا است. آموزش یک مدل زبانی ساده، نیاز به کلاستری از صدها کارت گرافیک A100 یا H100 دارد که تأمین آن برای بخش خصوصی تقریباً غیرممکن است.
در پاسخ به این چالش، سازمان ملی هوش مصنوعی در این سند از راهاندازی «کوریدور پردازشی ملی» خبر داده است. در این طرح، دولت با واردات متمرکز سرورهای GPU و ایجاد دیتاسنترهای اختصاصی، توان پردازشی را به صورت «اجاره ابری» (GPU-as-a-Service) و با تعرفه یارانهای در اختیار شرکتهای دانشبنیان قرار میدهد. این اقدام میتواند گلوگاه اصلی توسعهدهندگان ایرانی را باز کند.
چهارچوبهای قانونی: حریم خصوصی و دیپفیک
بخش مهمی از سند به «اخلاق و حقوق» اختصاص دارد. با گسترش کلاهبرداریهای مبتنی بر دیپفیک (Deepfake) و جعل هویت صوتی و تصویری، قوانین سختگیرانهای وضع شده است:
- الزام برچسبگذاری: تمامی محتواهای تولید شده توسط هوش مصنوعی (متن، عکس، ویدئو) باید دارای واترمارک یا متادیتای مشخص باشند.
- مسئولیت پلتفرم: شرکتهای ارائهدهنده سرویس AI، مسئول حفاظت از دادههای ورودی کاربران هستند و حق ندارند بدون اجازه صریح، از دیتای کاربران برای آموزش مدلهای خود استفاده کنند.
جدول تسهیلات جدید برای شرکتهای هوش مصنوعی
طبق مصوبه جدید، شرکتهای احراز صلاحیت شده از حمایتهای زیر برخوردار میشوند:
| نوع حمایت | جزئیات تسهیلات | مخاطب هدف |
|---|---|---|
| زیرساخت پردازشی | تخفیف ۵۰ تا ۷۰ درصدی خدمات ابری GPU | توسعهدهندگان مدلهای زبانی و بینایی ماشین |
| معافیت مالیاتی | معافیت ۱۰ ساله برای درآمدهای ناشی از صادرات نرمافزار AI | شرکتهای دانشبنیان نوع ۱ |
| طرح سربازی | امریه تخصصی در پروژههای ملی هوش مصنوعی | نخبگان دانشگاهی و برنامهنویسان ارشد |
چالش دسترسی به دادههای باز (Open Data)
سوخت اصلی موتور هوش مصنوعی، «داده» است. در حالی که زیرساخت سختافزاری در حال بهبود است، چالش دسترسی به دیتاستهای فارسی همچنان باقی است. سند جدید، دستگاههای دولتی را مکلف کرده است که دادههای غیرمحرمانه خود را به صورت ناشناسسازی شده (Anonymized) در اختیار پژوهشگران قرار دهند. با این حال، اجرای این بند با مقاومتهای سنتی در بدنه اداری مواجه است و باید دید آیا «نهضت دادهکاوی» در عمل محقق میشود یا خیر.
تاثیر بر بازار کار: کدام مشاغل در خطرند؟
تحلیلگران بازار کار ایران معتقدند سال ۱۴۰۴ سال تغییر ماهیت مشاغل اداری است. ابزارهای AI جایگزین نیروی انسانی نمیشوند، اما «نیروی انسانی مسلط به AI» جایگزین نیروی سنتی خواهد شد. حوزههایی مانند پشتیبانی مشتریان (Call Center)، تولید محتوای متنی ساده و مترجمی، بیشترین تاثیر را از این اتوماسیون خواهند پذیرفت و نیاز به بازآموزی (Reskilling) مهارتها در سطح ملی احساس میشود.
سوالات متداول
۱. چگونه میتوان از تسهیلات پردازشی دولتی استفاده کرد؟
شرکتها باید ابتدا گواهی دانشبنیان یا خلاق را از معاونت علمی ریاست جمهوری دریافت کرده و سپس پروپوزال فنی خود را در سامانه سازمان ملی هوش مصنوعی ثبت کنند.
۲. آیا فعالیت در حوزه استخراج رمزارز با این زیرساختها مجاز است؟
خیر. طبق سند ابلاغی، یارانه انرژی و سختافزار صرفاً برای پردازشهای هوش مصنوعی (Training & Inference) است و استفاده برای ماینینگ جرم محسوب میشود.
۳. وضعیت کپیرایت آثار تولید شده با هوش مصنوعی چیست؟
طبق قوانین فعلی ایران، اثر تولید شده توسط ماشین فاقد «شخصیت حقوقی» است و مشمول قانون کپیرایت نمیشود، مگر اینکه دخالت انسانی در آن قابل توجه باشد.
سخن پایانی
ابلاغ سند ملی هوش مصنوعی، گامی مثبت جهت خروج از بلاتکلیفی قانونی در این حوزه است. تمرکز بر زیرساخت (GPU) و داده (Data)، نشاندهنده درک صحیح سیاستگذاران از گلوگاههای فنی است. با این حال، موفقیت این سند در گرو اجرای صحیح و دوری از تصدیگری دولتی است. برای استارتاپها و متخصصان ایرانی، اکنون بهترین زمان برای سرمایهگذاری روی یادگیری عمیق و توسعه محصولات بومی است. برای دریافت آخرین اخبار رگولاتوری و تحلیلهای بازار فناوری، خبرنامه آلفاتک را دنبال کنید.
