حافظه کامپیوتر فضایی Spaceborne 4؛ وقتی هوش مصنوعی به کره ماه میرود
- مقصد جدید: کامپیوتر فضایی Spaceborne 4 این بار فراتر از ایستگاه فضایی (ISS) میرود و مقصد آن سطح کره ماه است.
- هدف ماموریت: اجرای مدلهای زبانی بزرگ (LLM) و پردازشهای هوش مصنوعی به صورت کاملاً محلی روی ماه.
- چالش ذخیرهسازی: به دلیل اهمیت بالای وزن در پرتابهای فضایی، از یک حافظه SSD فوقالعاده کوچک و سبک از برند Kioxia استفاده شده است.
- خنککننده متفاوت: در غیاب هوا در کره ماه، به جای فنهای رایج، از یک رادیاتور فضایی ویژه برای خنکسازی قطعات استفاده میشود.
در رویداد فناوری HPE Discover 2026، متوجه شدیم که در ماموریت آینده کره ماه، از چه نوع حافظهای برای پردازشهای محلی استفاده خواهد شد. کامپیوتر فضایی 4 (Spaceborne Computer 4) از نظر ابعاد و طراحی با نسخههای قبلی کاملاً متفاوت است. این سیستم دیگر فقط به ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) نمیرود، بلکه مقصد آن یک سطحنشین روی کره ماه است تا مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی را مستقیماً در فضا اجرا کند. بیایید نگاهی دقیقتر به این فناوری جذاب بیندازیم.
پیشینه پروژه Spaceborne؛ از ایستگاه فضایی تا کره ماه
پروژه کامپیوتر فضایی (Spaceborne Computer) پس از خرید شرکت SGI به مجموعه HPE اضافه شد. ما از زمان معرفی اولین نسخه (Spaceborne Computer-1) این پروژه را دنبال کردهایم. از آنجا که تایید قطعات برای استفاده در فضا بسیار زمانبر است، در نسخههای اولیه از سرورهای SGI ساخت شرکت Supermicro استفاده میشد.
نسخههای اول تا سوم روی ارسال توان پردازشی به ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) تمرکز داشتند. این ماموریتها همچنین برای شرکت Kioxia یک دستاورد بزرگ بود تا ثابت کند حافظههای استاندارد NAND SSD آن میتوانند در محیط فضا به خوبی کار کنند. حالا نسخه چهارم، یعنی Spaceborne 4، بسیار کوچکتر شده و قرار است مسافت بسیار دورتری را طی کند.
ماموریت جدید با سطحنشین Astrolab FLEX
نسخه بعدی این کامپیوتر فضایی، با یک موشک (احتمالاً متعلق به اسپیسایکس) پرتاب خواهد شد و به عنوان بخشی از پلتفرم نوآوری ماه (FLIP) در سطحنشین Astrolab FLEX روی کره ماه فرود خواهد آمد.
هنگام ارسال محموله به فضا، «وزن» یک چالش بسیار حیاتی است. به همین دلیل، نسل چهارم این کامپیوتر ابعاد بسیار کوچکتری دارد. برای بررسی دقیقتر، با کمک نور چراغقوه گوشی توانستیم جزئیات این سیستم را که پشت ماهنورد نصب شده بود، با دقت مشاهده کنیم.
چالش تاخیر در ارتباط و نیاز به پردازش محلی
این دستگاه در واقع یک ماژول محاسباتی است که برای انتقال یک پردازنده مرکزی (CPU) و پردازنده گرافیکی (GPU) کممصرف به کره ماه طراحی شده است. ایده اصلی این است که در ماموریتهای دوردست، تاخیر در ارتباط با زمین (Latency) بسیار بالاست.
به همین دلیل، تصمیمگیریها باید مستقیماً روی خود دستگاه انجام شود. داشتن یک پردازنده و گرافیک محلی به ماهنورد کمک میکند تا بدون نیاز به انتظار برای دریافت پاسخ از زمین، محیط اطراف را تحلیل کرده و به سرعت وظایف محول شده را انجام دهد.
سیستم خنککننده در فضا؛ رادیاتور فضایی به جای فن
در کامپیوترهای خانگی، ما از فنها برای هدایت جریان هوا به داخل هیتسینک و خنک کردن سیستم استفاده میکنیم. اما این روش در محیط بدون هوای کره ماه هیچ کاربردی ندارد.
به جای فن، این کامپیوتر از یک «رادیاتور فضایی» استفاده میکند. اگرچه این رادیاتور در نسخه نمایشی رویداد Discover 2026 نصب نشده بود، اما در اسلایدها و تصاویر تکمیلی غرفه Kioxia، نحوه نصب و عملکرد این سیستم خنککننده به وضوح قابل مشاهده بود.
حافظه ذخیرهسازی؛ کوچک، سبک و مقاوم
در این مرحله احتمالاً از خود میپرسید: «این سیستم به چه نوع حافظهای نیاز دارد؟» با توجه به چالشهای فضا مانند تشعشعات کیهانی، شاید تصور کنید که مهندسان باید از یک SSD بسیار بزرگ و کاملاً سفارشی استفاده کنند.
اما در کمال تعجب، حافظه این دستگاه یک SSD M.2 از سری BG شرکت Kioxia است؛ دقیقاً شبیه به همان حافظههای کوچکی که ممکن است در لپتاپها یا مینیکامپیوترهای خانگی پیدا کنید!
شرکت Kioxia سالهاست که محصولات خود را در فضا آزمایش میکند. در گذشته، سوال بزرگ این بود که آیا قطعات تجاری و معمولی میتوانند در محیط خشن فضا دوام بیاورند یا خیر. حالا که پاسخ این سوال مثبت است، تیم مهندسی با محدودیت جدیدی روبرو بودند: قطعات باید تا حد امکان سبک میبودند. به همین دلیل، یک SSD بسیار کوچک و بدون رم اختصاصی (DRAM-less) به بهترین انتخاب برای این ماموریت تبدیل شد.
تحلیل اختصاصی آلفاتک: انقلاب پردازش محلی در فضا
تا چند سال پیش، روند ماموریتهای فضایی به این صورت بود که دادهها توسط سنسورها جمعآوری شده و برای تحلیل به سرورهای قدرتمند روی زمین ارسال میشدند. اما با افزایش فاصله (مثل سفر به کره ماه یا مریخ)، تاخیر در ارسال و دریافت اطلاعات (Latency) میتواند باعث بروز فاجعه شود.
پروژه Spaceborne 4 به خوبی نشان میدهد که آینده اکتشافات فضایی در گرو توسعه «پردازش لبه» (Edge Computing) و هوش مصنوعی است. نکته بسیار مهم و اقتصادی در این ماموریت، استفاده از قطعات تجاری و رایج بازار (مثل حافظههای SSD سری Kioxia BG) به جای قطعات فوقگرانقیمت و سفارشی نظامی است. این تغییر رویکرد بزرگ، هزینههای ساخت کاوشگرها را به شدت کاهش داده و مسیر را برای استفاده از مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی (LLM) در اعماق فضا هموار کرده است.
